Dla potrzeb zarządzania kosztami pośrednimi można by ograniczyć się do sporządzania budżetów i kontroli ich wykonania. W tym wypadku norma kosztów pośrednich, jaką jest budżet, nie byłaby jednak powiązana z kalkulacją postulowanego kosztu jednostkowego produktu. Powodowałoby to nieuwzględnienie wpływu wielkości produkcji (wykorzystania zdolności produkcyjnych) oraz zastosowanej konstrukcji i technologii na wysokość postulowanego kosztu jednostkowego produktu. 
     Aby tego mankamentu uniknąć, budżetowane koszty pośrednie rozlicza się na poszczególne wyroby. W tym celu ustala się budżetowane narzuty (procentowe) lub normatywne stawki (kwotowe) kosztów pośrednich porównując sumę budżetowanych kosztów pośrednich do podstawy doliczeń, stanowiącej przeważnie miarę wielkości produkcji danego miejsca powstawania kosztów. Za pomocą tych narzutów oblicza się w kalkulacjach planowanych kosztów jednostkowych produktów budżetowane koszty pośrednie. Podstawą doliczeń kosztów pośrednich może być: 

     W celu rozliczenia budżetowanych kosztów wydziałowych na poszczególne wyroby, należy stosować stałe na dany rok narzuty (stawki) kosztów pośrednich, wyprowadzone na podstawie rocznych budżetów kosztów i rocznych planów produkcji. Zaletą takiego rozwiązania - obok mniejszej pracochłonności - jest wyłączenie z kalkulacji kosztu postulowanego (planowanego) produktu skutków zmiany wykorzystania zdolności produkcyjnej w poszczególnych okresach. Zmiana wielkości produkcji lub sumy budżetowanych kosztów w kolejnych miesiącach lub kwartałach nie powoduje w takiej sytuacji zmiany narzutu, tym samym zaś postulowanego kosztu produktu (Tab. 3). 
     Celem ustalenia jednostkowych kosztów rzeczywistych produktu jest głównie: 

     Znajomość kosztu rzeczywistego całej produkcji gotowej oraz wytworzonej ilości poszczególnych wyrobów gotowych lub ich grup, przyjętych za jednostki ewidencyjne, nie jest jeszcze równoznaczna z obliczeniem rzeczywistego kosztu jednej sztuki lub innej najmniejszej miary jednostki kalkulacyjnej, dla jakiej ustalono koszt standardowy. Aby ustalić koszt rzeczywisty jednostki kalkulacyjnej (wyrobu, grupy wyrobów, półfabrykatów itd.), należy obliczyć od chylenia i różnice z tytułu zmiany kosztu standardowego dotyczące jednostki kalkulacyjnej (Tab. 3). Następnie koryguje się poszczególne pozycje kalkulacyjne jednostkowego kosztu standardowego o tę, przypadającą na daną jednostkę kalkulacyjną, część odchyleń i różnic z tytułu zmiany kosztu standardowego według wzoru 

Krz - koszt rzeczywisty 
Kn - koszt normatywny 
Zn - zmiana normy 
O - odchylenie 

    

Jest oczywiste, że w tej sytuacji dokładność kosztu rzeczywistego zależy od dokładności rozliczenia między jednostki kalkulacyjne odchyleń z tytułu zmiany kosztu postulowanego. 
     Przeważnie kalkulacje rzeczywistego kosztu jednostkowego sporządza się za okresy miesięczne, kwartalne lub półroczne. Korekta jednostkowego kosztu postulowanego następuje za pomocą odchyleń za rozpatrywany okres (Tab. 3). 
     Przy ustalaniu rzeczywistego kosztu jednostkowego powstaje pytanie ogólne: z jaką dokładnością można rozliczać odchylenia na produkty i czy warto to czynić z dużą precyzją? 
     Rozpatrując to zagadnienie trzeba wziąć pod uwagę, że: 

     Gdyby pominąć ograniczenia już wymienione, to powstaje wątpliwość; jakie wnioski płyną na przyszłość z analizy rzeczywistego kosztu jednostkowego, jeśli na poziom kosztu rzeczywistego wpływa: 

Na tle tych stwierdzeń nasuwają się następujące wnioski: 

      Pamiętając o tym, że rachunek kosztów pełnych czy zmiennych może być pojmowany nieco odmiennie niż w podejściu tradycyjnym, trzeba jednak podkreślić, że podejście to jest zdecydowanie najpopularniejsze. 
     Dysponując planowanym i rzeczywistym rachunkiem wyników, można dokonać przyczynowej analizy odchyleń rzeczywistego wyniku finansowego od wyniku planowanego (rys. 5). Celem tego rodzaju analizy jest określenie wagi i wyjaśnienie przyczyn powstania różnego rodzaju odchyleń (kosztów, przychodów i wyników), a ponadto kontrola i ocena działania menedżerów odpowiedzialnych za funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Kontrolę wyniku finansowego możemy przeprowadzić w każdym przedsiębiorstwie. Jednak w konkretnych, odmiennych warunkach będzie ona wyglądała inaczej - jej zakres i stopień szczegółowości zależy od potrzeb zarządzających przedsiębiorstwem, ale jest w znacznej mierze ograniczony systemem rachunku kosztów, którym posługuje się dana jednostka. W zależności od przyjętego systemu (rachunek kosztów zmiennych, rachunek kosztów pełnych lub rachunek kosztów zmiennych standardowych itp.) zakres i możliwości analizy będą różne. 
     Jeżeli przyjmiemy, że punktem wyjścia w analizie wykonania planowanego wyniku finansowego będzie rachunek kosztów zmiennych, wówczas będzie spełnione co najmniej jedno z poniższych założeń: 

     Celem analizy jest więc zaprezentowanie takiej kontroli wyniku, na jaką pozwala tradycyjny (nie standardowy) rachunek kosztów zmiennych. Punktem wyjścia będą więc dwa sprawozdania: z planowanego wyniku finansowego, sporządzone na zasadach rachunku kosztów zmiennych, oraz z rzeczywistego wyniku finansowego, sporządzone również zgodnie z zasadami rachunku kosztów zmiennych. 

     Na uwagę zasługuje informacja, że przy analizie wyniku finansowego w prezentowanym wariancie na szczeblu przedsiębiorstwa nie musimy dysponować danymi rzeczywistymi o przychodach i kosztach zmiennych wytworzenia sprzedanej produkcji w podziale na poszczególne grupy asortymentowe czy asortymenty. Drzewo analizy odchyleń będzie miało następujący format (rys. 5).

Rysunek.5. Monitorowanie wyniku finansowego w RKZ

Prowadzanie każdego przedsiębiorstwa wymaga dysponowania kapitałem pracującym odpowiedniej wielkości. Utrzymywanie optymalnego poziomu kapitału pracującego jest niezwykle ważne nie tylko w krótkim okresie, gdyż płynność, którą odpowiedni poziom kapitału pracującego ma zapewnić, jest dla działalności przedsiębiorstwa kwestią kluczową również w długim okresie. Zarządzanie kapitałem pracującym polega z jednej strony na minimalizowaniu ryzyka utraty płynności, z drugiej zaś na maksymalizowaniu zwrotu z aktywów przedsiębiorstwa. Rozwiązanie tego problemu to odpowiedź na dwa podstawowe pytania: (a) jaki jest optymalny poziom kapitału pracującego (sumy i poszczególnych pozycji kapitału pracującego)?; (b) jak ten optymalny poziom kapitału pracującego powinien być finansowany? 
     Wzrost konkurencji na rynku krajowym i wysoka stopa procentowa przyczyniają się do tego, że obecnie właściwe zarządzanie kapitałem pracującym stało się ważniejsze niż kiedykolwiek. Optymalny poziom aktywów bieżących zależy od charakteru działalności przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo produkcyjne będzie zwykle wymagało wyższego poziomu aktywów bieżących niż firma usługowa. Z drugiej strony, wymagany poziom aktywów bieżących jest funkcją sprzedaży przedsiębiorstwa, przy czym im sprzedaż będzie większa, tym poziom aktywów bieżących będzie zwykle wyższy. Poziom kapitału pracującego zależy również w dużej mierze od stopnia synchronizacji wielkości produkcji i sprzedaży ze ściąganiem należności i możliwością uzupełniania zapasów. Stopień dokładności planowania optymalnego poziomu kapitału pracującego (a więc poziomu gotówki, należności, zapasów i zobowiązań) zależy od dokładności planowania produkcji i sprzedaży. Im mniej pewne będzie otoczenie przedsiębiorstwa, tym dla ograniczenia ryzyka działalności gospodarczej wymagane będzie utrzymywanie wyższego poziomu niektórych elementów aktywów bieżących, np. zapasów. Równocześnie może nastąpić zmiana polityki kredytowania na bardziej restrykcyjną w celu ograniczenia rosnącego ryzyka nieściągalności należności, a więc spadek poziomu należności. W warunkach dużej niepewności i szybko zmieniającego się otoczenia, przedsiębiorstwa utrzymywać będą zapasy bezpieczeństwa, a także minimalne salda gotówki i krótkoterminowych papierów wartościowych, aby zabezpieczyć się przed nieprzewidzianymi zdarzeniami. Z drugiej jednak strony, w ciągle jeszcze bardzo niepewnej gospodarce polskiej inflacja, a co za tym idzie poziom stóp procentowych, są tak wysokie, że wielu przedsiębiorstw nie stać na utrzymywanie kapitału pracującego na gwarantującym odpowiedni stopień bezpieczeństwa poziomie. 
     Całość planów kosztowych i finansowych przedsiębiorstwa znajduje swoje podsumowanie w formie planowanego sprawozdania z przepływu środków pieniężnych oraz planowanego bilansu (rys. 6). 
     Planowane sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych z podziałem na okresy miesięczne a nawet krótsze (dekady czy tygodnie) będzie przydatne do przybliżonego choćby określenia płynności przedsiębiorstwa. Tego rodzaju sprawozdanie dostarczy obrazu planowanych sald środków pieniężnych a w konsekwencji umożliwi interwencję przedsiębiorstwa w razie wykrycia znacznych przejściowych lub permanentnych niedoborów czy nadwyżek. Pamiętać jednak należy, że wysokie salda środków pieniężnych wykazane w tym sprawozdaniu, nawet przy założeniu wysokiej dokładności prognoz, nie muszą świadczyć o tym, że płynność przedsiębiorstwa będzie w całym planowanym okresie odpowiednio wysoka. Sprawozdanie to informuje bowiem jedynie o planowanych saldach na konkretne dni, nie mówi zaś nic o stanie środków pieniężnych między nimi. Dlatego bieżące planowanie przepływów pieniężnych powinno być prowadzone w okresach jak najkrótszych. Pamiętać bowiem należy o tym, że płynność przedsiębiorstwa musi być zachowana zawsze i bez względu na wszelkie okoliczności. Plan na dalsze okresy może być planem kwartalnym lub miesięcznym, jednak w miarę upływu czasu powinien być uszczegółowiany (w formie budżetu kroczącego). Stopień szczegółowości planu i długość okresów budżetowych zależą głównie od stopnia zmienności otoczenia, ryzyka operacyjnego i finansowego itp. 
     Ostatnim elementem sprawozdań finansowych będzie bilans pro forma. Punktem wyjścia do jego sporządzenia będzie bilans rzeczywisty na początek okresu, plany kosztów, planowany rachunek wyników, planowane sprawozdanie z przepływu środków pieniężnych oraz dane dodatkowe np. dotyczące polityki inwestycyjnej przedsiębiorstwa. Plan bilansu na dzień kończący prognozę nie będzie miał takiego znaczenia jak planowany rachunek wyników czy plan przepływu środków pieniężnych. Stanowić on będzie w głównej mierze swego rodzaju sprawdzenie, czy przyjęte w całym procesie planowania założenia zostały w sposób kompletny i merytorycznie poprawny uwzględnione. 
     Bez względu na wysiłek i czas włożony w przygotowanie sprawozdań finansowych pro-forma należy pamiętać, że są to jedynie prognozy. Czynniki, które wpływają na rozbieżność między prognozami finansowymi a rzeczywistością mogą być podzielone na dwie grupy: (a) czynniki zewnętrzne czyli leżące poza kontrolą przedsiębiorstwa, np. zmiany stóp procentowych, kursów walutowych, polityki państwa odnośnie niektórych branż itp.; (b) czynniki wewnętrzne, czyli pozostające pod mniejszą lub większą kontrolą przedsiębiorstwa, np. zużycie materiałów czy poziom wydajności pracowników. W obu grupach kluczowe dla przedsiębiorstwa czynniki (np. poziom wydajności w przedsiębiorstwie o dużych kosztach wynagrodzeń czy poziom stóp procentowych w przedsiębiorstwach o znacznym zadłużeniu), powinny być analizowane szczególnie dokładnie. Analiza taka powinna być wspomagana szczegółową analizą wrażliwości. 
     Podsumowanie procesów planistycznych i kontrolnych w przedsiębiorstwie stanowią raporty z wykonania podstawowych sprawozdań finansowych (rys. 7). Raporty te są podstawą analizy wykonania postulowanego poziomu wskaźników finansowych oraz szczegółowej analizy wykonania założonych w planach celów operacyjnych dotyczących rentowności czy płynności. 
     Analiza podstawowych wskaźników finansowych - polegająca na interpretacji wzajemnych zależności poszczególnych wielkości finansowych - stanowi ostatni, najbardziej ogólny instrument kontroli w przedsiębiorstwie. Szerokie stosowanie tej formy analizy jest spowodowane jej prostotą i możliwością wyrażenia wielu skomplikowanych zależności w formie jednej liczby. 
     Prawidłowa ocena sytuacji finansowej firmy wymaga znalezienia odpowiednich punktów odniesienia. Same relacje między różnorodnymi wielkościami finansowymi niewiele znaczą. Szansę na sformułowanie dalej idących wniosków daje interpretacja odchyleń od analogicznych wskaźników przeznaczonych dla firm z tej samej branży, średnich branżowych, wskaźników dotyczących okresów przeszłych, jak również planowanych wielkości tych wskaźników. Poszukiwanie standardowych wartości wskaźników finansowych oraz kwalifikowanie ich jako "złe" bądź "dobre" może być śmiało kwestionowane. Preferowane przez autorów wielu opracowań, pracowników banków czy praktyków, "optymalne" wielkości poszczególnych wskaźników dają co prawda przybliżony obraz należytego wizerunku firmy, jednak z drugiej strony wykorzystywane przez niedoświadczonych analityków - czy nawet osoby kompetentne ale nie znające realiów danego przedsiębiorstwa - mogą powodować pogłębienie szumu informacyjnego, tym bardziej, że w różnych opracowaniach wielkości optymalne są różne. Dla kontroli operacyjnej każda firma powinna zatem (oprócz wskaźników liczonych standardowo) opracować własny, oryginalny system wskaźników, które w najpełniejszy sposób pozwolą kontrolować i analizować rezultaty działalności.

Rysunek.6.