Działalność jednostki gospodarczej można rozpatrywać jako ustawiczne rozwiązywanie problemów decyzyjnych. Istotą problemu decyzyjnego jest przeprowadzenie (transformacja) systemu ze stanu istniejącego, wyjściowego w stan zamierzony, postulowany. Strukturę problemu decyzyjnego stanowią:

Charakterystyczną cechą problemu decyzyjnego jest występowanie sprzężenia zwrotnego pomiędzy wszystkimi elementami transformacji. Rozwiązaniem problemu decyzyjnego jest sterowanie, ponieważ w sterowaniu zawiera się struktura problemu decyzyjnego, a więc: postulowanie - określenie zmian, jakie należy spowodować w systemie sterowanym; optymalizacja - wybór sposobu spowodowania tych zmian oraz realizacja - zastosowanie środków wywołujących zmiany.

Szczególnym przypadkiem sterowania jest regulacja, w której żądany stan systemu sterowanego uzyskuje się przez stabilizację wielkości charakteryzujących stan systemu sterowanego (rys. 1).

Rysunek 1. Struktura obwodu regulacji.

Stabilizacja wielkości ekonomicznej względem normy czyli wartości wzorcowej polega na likwidowaniu odchylenia od normy. Jest to ustawiczne doprowadzanie stanu bieżącego wielkości do jej stanu pożądanego poprzez: postulowanie, optymalizację, realizację wraz z istniejącymi między nimi sprzężeniami.

Procesy regulacji wielkości ekonomicznych polegające na utrzymywaniu określonej wielkości w zadanych granicach są typowe w działalności jednostek gospodarczych. Regulacja każdej z wielkości wymaga badania i znalezienia wartości wzorcowej, do której wielkość będzie dostosowywana (stabilizowana). Ogół procesów regulacji i określania wartości wzorcowych wielkości ekonomicznych występujących w jednostce gospodarczej nazywany jest zatem sterowaniem ekonomicznym. W zakres sterowania ekonomicznego wchodzą:

Sterowanie ekonomiczne prowadzi do oczekiwanych skutków ze względu na parametr wartości wzorcowej, która to wielkość nawiązuje do wartości ekonomicznej. Wartość wzorcowa, na którą orientują się obwody regulacyjne, składające się na system sterowania, wyznacza wartości niezbędnego i ekonomicznie uzasadnionego zużycia środków ekonomicznych i kapitału ulokowanego w zasobach rzeczowych i ludzkich w procesach wytwórczych.

Przedstawiony schemat obwodu regulacji wielkości ekonomicznej (rys.1) zawiera następujące elementy strukturalne: bieżący pomiar wielkości ekonomicznej, pomiar wartości wzorcowej (normatywnej), operacje wykonywane w układzie regulującym, operacje modyfikujące (sterownicze), wpływające na wartości bieżące. W operacjach pomiaru i określenia wartości wzorcowych wielkości ekonomicznych zasadniczy udział ma rachunkowość. Rachunkowość uczestniczy również w rozwiązywaniu tych problemów decyzyjnych dotyczących regulacji wielkości ekonomicznych, w stosunku do których ma zastosowanie miara wartości.

W wyniku realizacji potrzeb związanych z obsługą procesu sterowania jednostką gospodarczą wykształcił się w ramach rachunkowości podsystem rachunku kosztów i rachunkowości zarządczej jako podsystem zarządzania, którego celem jest optymalne rozwiązywanie ekonomicznych problemów przedsiębiorstwa. Podstawą jest rachunek kosztów i wyników, który wzbogaca się o elementy planistyczne i wzorcowe, gdyż kierunek rozwoju zorientowany jest ku przyszłości, bowiem sterowanie i regulacja opiera się na prognozach. Zatem pożądane cechy systemu rachunkowości zarządczej są określone przez zadania sterowania ekonomicznego, a cechą niezbędną jest tworzenie odpowiedniej wiarygodnej informacji ekonomicznej w trzech komplementarnych wymiarach: przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.

Rachunkowość zarządcza postrzegana jest jako „system gromadzenia, agregacji, klasyfikacji, analizy i prezentowania informacji finansowych i niefinansowych wspomagających kierownictwo przedsiębiorstwa w podejmowaniu decyzji i kontroli ich realizacji”. Definicja ta nawiązuje do określenia sformułowanego przez Amerykański Instytut Rachunkowości Zarządczej, który określił rachunkowość zarządczą jako proces identyfikacji, pomiaru, gromadzenia, analizy, przygotowania, interpretacji i komunikacji informacji finansowej wykorzystywanej przez kierownictwo do planowania, oceny i sterowania wewnętrznymi procesami organizacji, która zapewnia odpowiedni nadzór i rozrachunek w zakresie powierzonych środków ekonomicznych. Zatem rachunkowość zarządcza powinna systematycznie dostarczać kierownictwu jednostki gospodarczej informacji o tym, co się stało w przeszłości, o tym co się dzieje obecnie i dokonać predykcji tego, co się wydarzy w przyszłości czyli dostarczać informacji pomagających w podejmowaniu optymalnych decyzji w danych warunkach.

Informacje generowane przez rachunkowość zarządczą wykorzystywane są przez kierownictwo jednostki gospodarczej we wszystkich funkcjach zarządzania, a więc: planowaniu, organizowaniu, motywowaniu i kontrolowaniu. Informacje te muszą być użyteczne tzn. ważne i istotne z punktu widzenia podejmowanej decyzji oraz pozwalające na planowanie i kontrolowanie wykorzystania ograniczonych zasobów jednostki gospodarczej (ludzi, maszyn i urządzeń, materiałów, pieniędzy). Mogą dotyczyć całej jednostki gospodarczej lub określonej jej części np. oddziału, wydziału lub innej komórki organizacyjnej. Spełnianie wszystkich funkcji zarządzania ściśle wiąże się z podejmowaniem decyzji. Dlatego też, głównym celem rachunkowości zarządczej jest tworzenie informacji wspomagającej proces podejmowania decyzji w jednostce gospodarczej.

Całość problemów ekonomicznych, w rozwiązywaniu których uczestniczy rachunkowość zarządcza zostało podzielonych na dziesięć zbiorów ogólnych zagadnień ekonomicznych związanych z działalnością jednostki gospodarczej:

Rozwój nauk o zarządzaniu doprowadził do wyodrębnienia dziedziny wiedzy zajmującej się zagadnieniami planowania, kontroli i kierowania czyli kontrolingu. W literaturze przedmiotu można spotkać wiele definicji kontrolingu, wśród których na szczególną uwagę zasługuje definicja sformułowana przez Webera [1], składająca się z następujących części: funkcje kontrolingu, realizacja funkcji w ujęciu organizacyjnym, wyznaczenie obszaru objętego systemem. Każdą z tych części Weber opisuje następująco:

E. Nowak określa kontroling jako ponadfunkcyjny instrument zarządzania, stanowiący proces sterowania zorientowany na wynik przedsiębiorstwa, a realizowany przez planowanie, kontrolę, sprawozdawczość i kierowanie. Natomiast rachunkowość w aspekcie kontrolingu jest instrumentem dostarczającym różnym szczeblom decyzyjnym wieloprzekrojowych informacji, niezbędnych w zarządzaniu przedsiębiorstwem z nastawieniem na przyszłość (Nowak, 1996, s. 14-15).

Przedstawione definicje kontrolingu mówią o zarządzaniu, planowaniu, kontroli, informacji czy koordynacji na potrzeby sterowania jednostką gospodarczą.

Jak wyjaśnia K. Sawicki (1999) idea kontrolingu wywodzi się ze Stanów Zjednoczonych gdzie, w końcu XIX wieku po raz pierwszy utworzono w przedsiębiorstwie stanowisko kontrolera. Intensywny rozwój kontrolingu jako metody usprawniającej zarządzanie nastąpił w okresie wielkiego światowego kryzysu, ponieważ kryzysowe warunki gospodarcze spowodowały konieczność powołania w przedsiębiorstwie komórki organizacyjnej zajmującej się sterowaniem i kontrolą prowadzonej działalności (Jarugowa, Nowak, Szychta, 1998, s. 141). Zatem, jak twierdzi W. Brzezin (1998), kontroling wykształcił się w praktyce amerykańskiego zarządzania na tle aktywnego wykorzystania rachunkowości w procesach planowania oraz kontroli, i początkowo sprowadzał się do „czystej” rachunkowości (Brzezin, 1998, s. 37). Po drugiej wojnie światowej kontroling został przeniesiony na grunt Niemiec, Francji i Szwajcarii (Czubakowska, 1997: Sawicki, 1999), gdzie zwłaszcza w Niemczech stał się przedmiotem zainteresowań teoretyków zarządzania (Brzezin, 1999).

W ciągu ostatnich lat rozwoju praktyki rachunkowości zarządczej, nastąpiła radykalna zmiana roli rachunkowości zarządczej. W wyniku czynnego włączania się ekspertów rachunkowości zarządczej w podejmowanie decyzji kierowniczych, w przemiany organizacyjne, w dobór informacji itp. rachunkowość zarządcza z względnie pasywnej roli dostarczania informacji staje się integralną częścią procesu zarządzania. Natomiast tendencja przenikania się funkcji i ich integracja nasuwa analogię do kontrolingu.

Etymologicznie pojęcie kontrolingu wywodzi się z języka angielskiego od słowa to control, które jest pojęciem z dziedziny cybernetyki i oznacza „utrzymywanie pod kontrolą celowo działający system poprzez mierzenie każdorazowo osiąganych wielkości docelowych oraz zastosowanie działań korygujących, mających na celu zmniejszenie przyszłych odchyleń”. Zatem systemy kontrolingu należy postrzegać jako występujące w przedsiębiorstwie obwody regulacji wielkości ekonomicznych, w których nieustannie następuje doprowadzanie stanu bieżącego wielkości do jej stanu pożądanego poprzez: postulowanie, optymalizację, realizację i występowanie pomiędzy nimi sprzężeń. W konsekwencji kontroling to rachunkowość zarządcza wzbogacona o świadomie skonstruowane obwody regulacji wielkości ekonomicznych. Kontroling zbliża się ideowo do systemów sterowania konstruowanych przez inżynierów.

gdzie: RKa – rachunek kosztów aktualnych,

RKw – rachunek kosztów wzorcowych,

RZ – rachunkowość zarządcza,

KTR – kontroling.