Rachunek kosztów działań (ang. Activity-based Costing, lub w skrócie ABC) został zaprezentowany po raz pierwszy 1987 roku przez profesorów: Kaplana, Coopera i Johnsona z uniwersytetu Harvarda w USA. W tradycyjnym rachunku kosztów pełnych, koszty pośrednie rozliczane są na produkty według umownego klucza rozliczeniowego, wyprowadzonego z rozmiarów działalności, którym może być np. ilość roboczogodzin lub maszynogodzin.
W rzeczywistości jednak, wiele rodzajów kosztów pośrednich zmienia się nie w zależności od rozmiarów produkcji, lecz od innych specyficznych czynników kosztotwórczych (cost driver - w dowolnym tłumaczeniu: "napędzacz kosztów). Przez czynnik kosztotwórczy w rachunku ABC określa się zmienną, która stanowi przyczynę powstawania kosztów poszczególnych, wyodrębnionych działań.

Przykłady czynników kosztotwórczych podaje tabela:

czynnik kosztotwórczy (cost driver)	jakiego typu koszty generuje?
liczba przebiegów produkcyjnych	planowanie produkcji, przezbrojenia, kontrola jakości
liczba wysyłek	ekspedycja, fakturowanie, magazynowanie
liczba zapotrzebowań materiałowych	zaopatrzenie, magazynowanie, obsługa dostaw materiałowych
liczba zmian konstrukcyjnych	biuro konstrukcyjne, techniczne przygotowanie produkcji,
liczba braków	kontrola jakości, produkcja, serwis gwarancyjny

W modelu kosztów ABC zasadniczym obiektem rachunku kosztów zamiast produktów staje się czynność, operacja lub inaczej działanie, które ABC definiuje jako wyodrębnioną umownie lub organizacyjnie część firmy realizującą wydzielone funkcje lub elementarny proces gospodarczy. Działanie, jest to rodzaj pośredniego nośnika kosztów pomiędzy miejscem powstawania kosztów a obiektem kalkulacji (typu: zlecenie, produkt, kontrakt, itp.).

W koncepcji rachunku ABC - obszary działań nie muszą pokrywać się ze strukturą organizacyjną przedsiębiorstwa. W ramach jednego miejsca powstawania kosztów można zidentyfikować kilka działań, które są przyczyną powstawania zupełnie różnych kosztów. Oznacza to, że MPK jako zasób przedsiębiorstwa może realizować wiele różnych funkcji i brać udział w wielu procesach. Rachunek ABC zakłada większą detalizację kosztów pośrednich i odnoszenie ich na obszary działań na podstawie wielu różnych jednostek odniesienia: dla danego obszaru działań dobiera się jednostkę odniesienia, będącą specyficznym miernikiem rezultatu tych działań. Produkt absorbuje więc koszty pośrednie nie wprost z miejsc powstawania kosztów, a w proporcji do zapotrzebowania na skutek danego działania realizowanego w MPK.

Kaplan i Cooper wprowadzili podział kosztów pośrednich na 3 grupy:

Rachunek ABC pozwala również na analizę obszarów działalności nie związanych bezpośrednio z nośnikami kosztów - np. w sferze kosztów ogólnozakładowych. Wówczas koszty odnoszą się do rezultatów pomocniczych procesów gospodarczych i pozwalają na precyzyjną kontrolę przyczyn ponoszenia kosztów stałych. Zgodnie z założeniami, rachunek ABC jest w stanie kosztowo odzwierciedlić złożoność procesów produkcji (lub usług) i precyzyjniej przyporządkować koszty pośrednie różnym asortymentom produkowanych wyrobów.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku:

ETAP 1
Identyfikacja procesów głównych, istniejących w danej organizacji, np.:

Procesy te, mogą wchodzić w skład zarówno podstawowych procesów gospodarczych, takich, jak: Pozyskaj Zamówienie Klienta, Realizuj Zamówienie, czy Zapewnij Obsługę Posprzedażną. Mogą one również reprezentować obszary działalności wspomagającej procesy podstawowe, np. zarządzanie operacjami finansowymi, prognozowanie stanu gotówki, zarządzanie personelem, utrzymanie urządzeń w gotowości, czy zarządzanie inwestycjami. Procesy muszą być tak wyodrębnione, aby dla każdego z nich można było znaleźć jedną, logiczną zmienną, od której zależy poziom kosztów działań w tym procesie.

ETAP 2
Ustalenie czynników generujących koszty danego działania oraz jednostek odniesienia kosztów działania na nośnik kosztów (produkt), np.:

ETAP 3
Opracowanie modelu rachunku kosztów, pomiar i ewidencja kosztów poszczególnych procesów.

ETAP 4
Rozliczenie kosztów poszczególnych działań na poszczególne produkty, na podstawie zapotrzebowania danego produktu na rezultat danego działania, wyrażonego liczbą jednostek odniesienia działania przypadających na dany produkt. Przyjmijmy produkt jako ostateczny nośnik kosztów. Dokonując skalkulowania jego kosztów w trakcie procesów podstawowych, w których dodawana jest wartość do produktu, rachunek kosztów ABC stanowi ewidencję każdorazowego "pobrania" porcji kosztów przez produkt w kolejnej operacji (działaniu, procesie elementarnym). Produkt jest więc rodzajem "kolekcjonera kosztów" i gromadzi cząstki kosztów wszystkich zasobów, które w swoich działaniach mają jakikolwiek mierzalny związek z produktem. Jest to najbardziej precyzyjny z praktycznie stosowalnych modeli kosztowych.

Idea modelu ABC nie jest nowa. Myślenie kategoriami czynnościowymi od dawna wywiera szeroki wpływ na promowanie obniżania kosztów lub podnoszenia wydajności, co wyraża się zasadą racjonalnego gospodarowania. Konkretnie może tu chodzić o np. stosowanie w produkcji już istniejących, opracowanych wcześniej części standardowych, zamiast projektowania części nowych lub kupowania ich z zewnątrz. W takim przypadku redukcja kosztów projektowania jest oczywista - czynność projektowania, jako zbędna, odpada.
Nowe w modelu ABC jest jego sformalizowanie oraz ukierunkowanie na walory kontrolne, decyzyjne i zarządcze. Aktualnie, rachunek kosztów działań zdobywa sobie ogromną popularność na całym świecie. "Ergonomiczna" konstrukcja modelu tego rachunku opisująca precyzyjnie działalność organizacji gospodarczej, stanowi silny bodziec do jego wdrażania.

Artykuł został przedstawiony na Konferencji Kapitał 2001.